İkizi ne besliyor? O veri kimin?

Bu yazı dizisinde aynı döngüyü kullanıyorum: farkına var, karar ver, tepki ver. Dijital ikiz, bu döngünün “farkına var” adımını kusursuzlaştırmaya çalışıyor.

Peki “farkına var”ı besleyen nedir?

Dünyanın en büyük gönüllü haritası olan OpenStreetMap’i ikizimize beslediğimizi düşünelim. İnsanlar haritaya katkıyı takma adla yapsa da, haritayı yapan vakıf 2018’de, bu katkılara iliştirilen alanların — kullanıcı adı, kullanıcı numarası, değişiklik numarası — kişiyi bir parmak izi gibi tanıtabileceğini kendisi yazmış.²

OpenStreetMap haritalarının en yaygın paylaşıldığı sunucuda, veri sağlayanların bu kişisel alanları silinmiş durumda;¹ ancak bunları içeren kopyalar başka aynalarda, bütün alanlarıyla, kimseye sormadan indirilebiliyor.¹ Yani çizeni koruyan şey verinin kendisi değil; onu hangi kapıdan aldığın. Aynı katkı bir aynada siliniyor, ötekinde olduğu gibi duruyor — ve bunu kimse çizene sormuyor.

Bir ikiz oluştururken, “Bu veriyi nereden alacağız?” diye soruyoruz; “Bu veri kimin?” ise çoğu zaman hiç sorulmuyor.

İkizin verisi üç yoldan geliyor

İkizin iskeletini mekân verisi oluşturuyor (bina taraması, kadastro, sokak fotoğrafları vb.); ancak onu canlandıran veri insanlardan geliyor. Rob Kitchin bu veri kaynaklarını üçe ayırıyor: kurumların bilerek topladığı veri (kameralar, pasaport kontrolü vb.); cihazların kendiliğinden ürettiği veri (telefon sinyalleri, sensörler, kartlı geçişler, ödeme kayıtları vb.); insanların hediye ettiği veri (sosyal medya, OpenStreetMap vb.).³

Üçünün sahibi de, insana maliyeti de farklı: biri izinle alınıyor, biri yaşamın bir yan ürünü, biri de hediye ediliyor. Hediye bile sorunlu: haritaya altlık verisi sunanların bir kısmı kişisel verilerinin paylaşılmasını istemiyor (oysa haritanın bazı kopyalarında kontrolsüzce paylaşılıyor); bir kısmı ise isminin görünmesini istiyor, ama ismi bazı kopyalarda çıkarılıyor.¹

“Anonimleştirdik” bir düğme değil

Bu yazının hazırlıkları sonucunda, “merak etmeyin, anonim hâle getirdik” cümlesini artık pek rahat söyleyemiyorum.

Bir çalışma⁴, 1,5 milyon kişinin adları silinmiş telefon kayıtlarını kullanarak, yalnızca dört farklı zamanda hangi baz istasyonuna bağlandıklarına dair verilerle %95 ihtimalle, iki farklı zaman verisiyle ise %50’den fazla ihtimalle kişinin tek başına ayırt edilebildiğini gösteriyor. Aynı ekip, yaş, cinsiyet, posta kodu gibi sıradan 15 bilgiyle ABD vatandaşlarının tek tek bulunabildiğini gösteriyor.⁵ Hukuk da aynı şeyi söylüyor: adı silinip yerine kod konmuş veri hâlâ kişisel veridir.⁶

Anonimleştirmenin işe yaramadığını söylemiyorum; sadece sihirli bir düğme olmadığını fark ediyorum.

İngiltere’nin kamu istatistikçileri de aynı şekilde düşünüyor: veriyi yayımlamadan önce kimlikleri gizleme işlemi riski sıfırlamaz; riski kabul edilebilir bir sınırın altına indirir. Yani bu bir risk yönetimi, kesin bir vaat değil.⁷

Aslında “anonimleştirdik” iddiası hukuki bir anahtar gibi de işliyor: veri anonimse koruma ilkeleri uygulanmıyor,⁶ kimseye sormak da gerekmiyor. Kalkan sandığımız şey, çoğu zaman veri sahibine sormama hakkı.

İşe yaradığı ve yaramadığı yer

Burada haksızlık etmemek lazım: anonim veri bazen gerçekten işe yarıyor; en güçlü kanıtı da afetten geliyor. Ama aynı alanın bir de öbür yüzü var.

Haiti’de 2010 depreminden sonra bir milyon dokuz yüz bin anonimleştirilmiş SIM kaydından başkentten ayrılan nüfus tahmin edildi; tahmin, sonradan yapılan büyük bir Birleşmiş Milletler anketiyle örtüştü; kolera salgını raporu, veri alındıktan 12 saat sonra üretildi; veri, analistlere ulaşmadan anonimleştirildi ve çalışma bir etik kurulundan geçmişti.⁸ Nepal’de 2015’te, aynı yöntemle çalışan sistem depremden sonraki dokuz gün içinde kuruldu;⁹ bunlar ölçülen sonuçlar. Afet durumunda, anonim veriler üzerinden bu tahminlerin yapılabilmesi, planlama ve insan hayatının korunması açısından büyük önem taşır.

Ancak madalyonun diğer yüzünü de görmek lazım: afet durumunda yardıma muhtaç insanların biyometrik verilerinin toplanması ve rızaları olmadan paylaşılması.

İnsanlar, bu zor durumlarında, yardıma ulaşabilmek için yardım kuruluşlarının kişisel verilerini alma talebine hayır diyebilirler mi — tabii sorulursa? 2018’de Bangladeş, Rohingya mültecilerinin kayıt verisini (biyometrik veri içeren), onları geri göndermek için, kaçtıkları Myanmar hükümetiyle paylaştı; kaydı Birleşmiş Milletler’in mülteci kurumu yapmıştı ve İnsan Hakları İzleme Örgütü, insanlara verileriyle ne olacağının anlatılmadığını yazıyor.¹⁰

Yardım kuruluşlarının biyometrik veriyi (parmak izi, yüz ya da iris taraması) almalarının birkaç nedeni var; söylediklerine göre bağışçılar, suistimalin (bir kişinin iki çadır alması vb.) önlenmesi için tedbir almalarını istiyor. Ancak bu verinin ne yapılacağı açık değil ve insanlar, verdikleri biyometrik tanımlayıcılarla bir ömür yaşamak zorunda kalıyor.

Dahası, sahadaki yardım çalışanları, toplamak ve paylaşmak zorunda bırakıldıkları veri miktarından duydukları rahatsızlığı dile getiriyor; bu veriyi toplamayı ve paylaşmayı reddetmeleri hâlinde fonlarını kaybedeceklerinin kendilerine açıkça söylendiğini anlatıyor.¹⁰

Anonim veri hayat kurtardı; ama zor durumdaki insanlardan, yardıma erişimin şartı olarak, rızaları dışında biyometrik veri toplandı.

Sanki her veri için, toplandıktan sonra üstüne bir niyet geçirmek yerine, asıl sahibinin kim olduğunu sürekli akılda tutmak; veriyle ne yapılmak istendiğinin — niyetin — herkesçe anlaşılır olması; ve niyet dışında kullanımını engelleyecek her türlü tedbirin alınması gerekiyor, öyle değil mi?

Cevap bir düzen mi?

“Bu veri kimin?” sorusunun cevabı, anladığım kadarıyla bir yetki düzeni; bunu aşağıdaki dört örnekte görüyorum.

Barcelona veriyi ortak bir altyapı olarak gördü, kendi veri ofisini kurdu ve kamu alımlarında veri sahipliğini ve işleme haklarını sözleşmelere yazmaya çalıştı.¹¹

Toronto’da Sidewalk projesinde düzenleyici, veri vesayetinin bağımsız denetiminin olmaması nedeniyle teklifi yetersiz buldu.¹²

Türkiye’de Kişisel Verileri Koruma Kurulu 2022’de, yalnızca T.C. kimlik numarasıyla belediyelerin sunduğu emlak sorgulama işlemine şifre ya da çift doğrulama şartı getirdi;¹³ 2026’da ise kamu kurumlarının kişisel veri içeren belge yayımlamasını kişisel veri işleme kapsamına aldı; geçerli bir şartı yoksa yayımlanamaz dedi.¹⁴

Dubai 2015’te veriyi “açık” ve “paylaşılan” diye ikiye ayırdı, paylaşımla gizlilik arasındaki çizgiyi tarif etti.¹⁵ BAE’nin 2021 kararnamesinde rıza her zaman geri alınabiliyor; kişi verilerinin işlenmesine itiraz edip durdurabiliyor — “kamu yararının gerektirdiği” durumlar hariç, istatistiksel çalışmalarda kullanılmasına karşı bile.¹⁶

Hayır deme gücü

Şu ana kadar öğrendiğim şu: verinin sahibi her zaman onu elinde tutan değil; tutulmasına ve işlenmesine hayır diyebilendir.

Tabii burada, yukarıda da örneğini verdiğim ince bir çizgi var: veriyi elinde tutana hayır diyemeyecek kadar çaresiz olanları, kendi verisinin sahibi saymamış oluyorum; yardım kuyruğundaki insanlar, telefonunu bırakamayanlar gibi.

Sanırım çıkış yolu, birçok mühendislikte olduğu gibi, bu farkındalığın çözümlerin doğal ve kabul edilen bir gereksinimi hâline gelmesi. Tıpkı bir pilotun göstergeyi kontrol etmeyi hatırlamasına güvenmemek gibi, bir kontrol listesinin parçası olmalı — ne dersiniz?

Sistemlerin geliştiricisi gözüyle şunu da söylemem lazım: veri sahibinin “hayır” demesini zorlaştırmada, kurguladığımız sistemlerin de payı var. Veri haritasını çıkarırken yalnızca verinin nasıl kullanılacağını ve kimlerle paylaşılacağını değil, “hangi niyetle toplandığını ve sahibinin veri üzerindeki haklarını istediği zaman kullanabileceğini” de gereksinimlerin bir parçası hâline getirmemiz gerektiğini anlıyorum.

Bu yazıda verinin sahibine odaklandım; bazı sorularla ikize sağladığımız farklı veri türlerini sorguladım, bu verinin kime ait olduğunu anlamaya çalıştım; sahibinin “hayır” deme hakkını sistemin doğal davranışı olarak kurmamız ve korumamız gerektiğini düşündüm.

Bu dizide “işe yaradı” derken ölçüm hep aynıydı: portalda kaç veri seti olduğu değil, insanın hayatında neyin değiştiği. Veri düzeni için de aynısını istiyorum — iyi bir düzen ölçülebilir bir fark yaratmalı: birinin bilgisi izinsiz yayımlanmamalı; diğeri ise ihtiyacı olan hizmeti yitirme korkusu olmadan verisinin kullanılmasına “hayır” diyebilmeli.

Bir sonraki yazının sorusu şu: bu veriyle beslenen ikiz, vaat ettiği şeyi gerçekten öngörebiliyor mu?